2016
Przed 1920
Przed 1939
Lata 1940-1944
Lata 70-te
1992
1992

Opowiada Andrzej Zasada

Bydgoska 22

W 1932 roku po ponad stu latach funkcjonowania synagoga w Fordonie została zamknięta – była zbyt duża dla stale zmniejszającej się społeczności żydowskiej w miasteczku. To co miało jakąś wartość przekazano do synagogi w Bydgoszczy. Inne sprzęty liturgiczne pochowano na lokalnym kirkucie (cmentarzu żydowskim).

Istniejący do dziś budynek był prawdopodobnie szóstą synagogą fordońskich Żydów. W chwili otwarcie była większa od pierwszej synagogi w Bydgoszczy (280 osób). Łącznie mogła pomieścić 250 kobiet, 500 mężczyzn i 20 gości. Należała do największych bożnic w Wielkopolsce i na Pomorzu.

Stylem nawiązywała do tradycji żydowskiej. Wyposażono ją w 12 wielkich okien. Po pięć na ścianach południowej i północnej oraz dwóch na wschodniej. Dwanaście jest w judaiźmie liczbą symboliczną i świętą - to liczba synów patriarchy Jakuba, plemion Izraela i chlebów składanych w ofierze przed Arką Przymierza w Świątyni Salomona.

Synagoga nie była wyłącznie miejscem kultu, ale też miejscem spotkań, siedzibą rady starszych gminy żydowskiej, skarbca, sądów rabiniackich, a bywała także stołówką i noclegownią. W przedsionku mieściło się pomieszczenie dla rady starszych, szatnia oraz skarbiec. Sala główna miała kształt kwadratu. W centralnym miejscu stała bima - podwyższenie z baldachimem, z którego rabin czytał Torę. Najważniejszym miejscem była nisza na ścianie wschodniej, gdzie stała szafa Aron ha-Kodesz. Tu przechowywano święte zwoje Tory. Przez okno nad nią wpadały pierwsze promienie wschodzącego słońca. Kobiety miały swoją wydzieloną przestrzeń, tzw. babiniec – drewnianą galerię na balkonie.

W 1909 zawitali do Fordonu dwaj Żydzi - Izaak Herzberg i Aron Heppner. Opisali to co zobaczyli w książce „Przeszłość i teraźniejszość Żydów i żydowskiej społeczności na ziemii poznańskiej”. Autorzy zachwycili się pięknem Aron ha- Kodesz oraz krzesłem rabina - dziełami Samuela Goldbauma. Zwrócili też uwagę na piękną lampę zwaną Ner Tamid, oświetlającą świętą szafę, kunsztowny świecznik - menorę oraz stół do obrzezań datowany na rok 1840.

W roku 1939 Fordon zamieszkiwało jedynie 29 osób wyznania mojżeszowego. Ci którzy nie wyjechali, zginęli. Po wojnie jeden z morderców - Pollatz został za zbrodnie na Polakach i Żydach osądzony i powieszony.

Budynek synagogi został przez Niemców zamieniony w kinoteatr, a po wojnie służył mieszkańcom Foedonu jako kino „Robotnik”, a później „Wisła”. Gruntownie przebudowano wnętrza - zniszczono babiniec, zamurowano okna, a we wschodniej i północnej ścianie wybito wyjścia ewakuacyjne. Filmy wyświetlano tu do roku 1988.

Dziś obiekt z zewnątrz jest odremontowany. Dopiero niedawno ustalono datę powstania bóżnicy dzięki badaniom dendrochronologicznym więźby dachowej. Datę ścięcia sosen określono na lata 1827/28. Obecnie opiekunem obiektu jest Fundacja dla Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, której celem jest otwarcie tu Centrum Kultury.

Ważne miejsce w życiu miasteczka spełniał także placyk przed synagogą. Po wojnie przez kilkadziesiąt lat stały tu budy z usługami – kiosk Ruchu, lodziarnia, automaty do gier, strzelnica, kwiaciarnia, piwiarnia, warzywniak. Prowizoryczne domki zniknęły w latach 90. Na placyku tradycyjnie ustawiano także honorową trybunę dla miejscowych dygnitarzy, którzy stąd obserwowali pochód 1- majowy.

Poszukujemy informacji o tym domu i jego mieszkańcach. Jeśli wiesz coś o przeszłości, masz zdjęcie, dokumenty – podziel się z nami. Prosimy o kontakt poprzez profil na facebooku – Starofordoński Spichlerz Historii lub adres mailowy fundacja@ukw.edu.pl